Tek Başına Saldırgan

Tek cümleyle: Bir koalisyona hiç ihtiyaç duymadan, tek bir kişi de aynı sürdürülebilir kampanyayı yürütüp aynı zararı verebilir.

Diğer adları / ilgili terimler: İş yeri zorbalığı (tek saldırgan), birebir zorbalık, ikili zorbalık. “Mobbing” teriminin grup vurgulu anlamıyla aynı kavram değil, ancak Leymann’ın orijinal tanımı teknik olarak tek bir saldırganın da bu tanıma girmesine izin veriyor.

Nedir

Kalabalığa gerek yok. Çoğu zaman tek bir kişi yeter de artar.

“Mobbing” terimini ortaya atan araştırmacı Heinz Leymann, bunu bir ya da birden fazla kişinin neredeyse her gün, en az altı ay boyunca tek bir kişiye yönelttiği düşmanca ve etik dışı iletişim olarak tanımladı. Kendi kriterleri hiçbir zaman bir koalisyon şart koşmuyordu; tek, sürekli bir saldırgan bile bu tanıma giriyordu. Zamanla yerleşen ve sitenin kendi Koalisyon Kurma / Mobbing yazısının anlattığı hal ise grup durumu, yani birden fazla kişinin birlikte hareket etmesi. Workplace Bullying Institute’ün kendi araştırması da aynı ayrımı çiziyor, ama bunun kesin bir sınır değil bir uzlaşı olduğunu açıkça kabul ediyor: 2021 ABD anketinde hedeflerin yüzde 72’si tek, görünür bir saldırgan bildirdi; WBI’ın kendi yorumu ise tek başına saldırganların çoğunun zamanla başkalarından açık ya da örtük destek topladığını öne sürüyor, yani gerçekten yalnız durum ile koalisyon durumu birbirinden kesin çizgilerle ayrılan iki kutu değil, aynı spektrumun iki ucu. Sosyolog Kenneth Westhues ayrımı sayıdan çok karaktere göre daha keskin çiziyor: ona göre mobbing sıradan insanların bir araya gelip birini hedef almasını öne çıkarırken, zorbalık bir ya da birkaç psikolojik olarak bozuk kişinin birini küçük düşürmesini öne çıkarıyor.

İş yerinde nasıl görünür

Öncesi: Bir tahmin üzerine tek bir anlaşmazlık, görünüşte sıradan, herhangi iki meslektaşın arada bir yaşadığı türden bir sürtünme.

Olay: Bir sonraki toplantıda, aynı meslektaş hedefi herkesin önünde düzeltiyor, gerçekte söylediğini yanlış aktararak, grubun önünde.

Altı ay sonra: Dönüşümlü bir dizi yeni şikayet, orijinalinin yerini almış; her birinin içeriği farklı ama hedefi aynı. Özelde bir şeylerin ters gittiğine katılan meslektaşlar herkesin önünde hiçbir şey söylemiyor. İşaret edilecek hiçbir yerde bir grup anlatısı yok, davet edilmediğin bir toplantı yok, sadece tek bir kişi, istikrarla, uzun bir süre boyunca.

En çok neye karşı işe yarar: Kurumsal desteği olmayan, tek ve sürekli bir saldırgana karşı; bu kalıp saldırgan hedeften kıdemli olsa da, akranı olsa da, hatta nominal olarak ona bağlı çalışsa da ortaya çıkar. Organizasyon şemasındaki yön, elde mevcut olan taktikleri değiştirir, ama altta yatan dinamiğin geçerliliğini değiştirmez.

Aslında nasıl gelişir

Burada hiçbir koalisyon oluşmaz; roller sadece saldırgan, hedef ve özelde fark edip sessiz kalan bir grup seyirciden ibarettir.

1. Kapanmayan anlaşmazlık. Saldırganın çözülmesine izin vermediği bir çatışma. Araştırmacılar Zapf ve Gross’a göre bu, sağlıklı bir dinamikte kendiliğinden yatışacak sıradan bir gerilim olarak başlar ve basitçe yatışmaz.
2. Bahane rotasyonu. İçeriği değişen ama hedefi hiç değişmeyen, değişken bir eleştiri listesi. Asıl belirti, tek bir şikayet değil, rotasyonun kendisidir.
3. Herkesin önünde düzeltme töreni. Başkalarının önünde düzenli düzeltme, bu rehberin Herkesin Önünde Küçük Düşürme (Toplantılarda) yazısının daha düşük yoğunluklu akrabası; herhangi bir tek örneği kolayca göz ardı edilebilir kılan aynı ortam İş Yerinde Kabalık’la sürdürülür.
4. İtibar aşınması. Kredi sessizce yeniden dağıtılır ve katkılar küçümsenir; bu rehberin Kredi Hırsızlığı / Fikir Sahiplenme ve Sosyal Baltalama yazılarının belgelediği damla damla araç seti, burada tek bir kişi tarafından hiçbir yardıma ihtiyaç duymadan yürütülür.
5. Kökleşme. Meslektaşlar özelde hak verir ama hiçbir zaman müdahale etmez; hedef, bir koalisyon yüzünden değil tükenmişlik yüzünden izole olmuş halde kalır, ve bu rehberin Korku Kültürü yazısı, seyircilerin neden bu kadar sık tam olarak seyirci kalmaya devam ettiğini açıklar.

Neden yapıyorlar

Psikolog Friedrich Glasl’ın, sıradan ikili anlaşmazlıklar için geliştirdiği ve hiçbir grup gerektirmeyen genel çatışma tırmanma modeli, hâlâ iş birliğine açık gerilimden açık tehditlere, oradan da tam yıkıma uzanan dokuz aşamayı tarif eder. Zapf ve Gross (2001), bu modeli özellikle iş yeri zorbalığına uyarlayarak zorbalığı Glasl’ın altıncı aşaması (“tehdit stratejileri”) ile yedinci aşaması (“sınırlı yıkım”) arasındaki sınıra yerleştirdi; tam olarak sıradan ikili bir anlaşmazlığın iyi niyetle çözülebilir olmaktan çıkıp gerçek, kalıcı zarara dönüştüğü nokta. Bu sınırın hiçbir yerinde ikinci bir saldırganın işe dahil edilmesi gerekmiyor. Koalisyonun yokluğu, davranışın daha küçük ya da daha kolay atlatılabilir olduğunun işareti değil: yalnızca grup mobbingiyle sınırlı olmayan, genel olarak zorbalık üzerine yapılan araştırmalar, hedefler arasında görülen TSSB oranlarının çalışmadan çalışmaya yüzde 44 ile yüzde 77 arasında değiştiğini, bunun da araştırmacıların aile içi şiddetle ilişkilendirdiği travma maruziyetiyle kıyaslanabilir düzeyde olduğunu ortaya koyuyor.

Kendini nasıl korursun

Burada parçalanacak bir koalisyon yok. Bu işi bu kez kayıtların yapması gerekiyor.

• Her olayı, bir grup vakasında yapacağın gibi tarihli, olgusal ve somut şekilde kaydet; burada “dışlanmaya kim katıldı” diye sorulacak birileri yok, ama kanıtlanması gereken bir kalıp var.
• Bunun başkalarıyla da yaşanan bir kalıp olup olmadığını sessizce araştır, kendine bir koalisyon kurmak için değil, aynı saldırganın önceki hedeflere de aynısını yaptığına dair belgelenmiş bir geçmiş, ortada bir grup dinamiği yokken elindeki en güçlü kanıtlardan biri olduğu için.
• “Başka kimse dahil değil” cümlesini kalıbın meşruiyetiyle ya da taşıdığı riskle ilgisiz say; tek bir kişiden gelen, neredeyse her gün altı ay süren düşmanca muamele, araştırmacıların grup mobbingi için kullandığı aynı klinik eşiği karşılıyor ve aynı ciddiyeti hak ediyor.
• İçeride konuyu yükseltirken, hedef alındığına dair belirsiz bir his yerine tek bir ilişkiye dair somut, tarihli bir anlatı sun, tıpkı koalisyon yazısının önerdiği gibi; tek saldırganlı halini böyle net anlatmak aslında daha da kolay.

Çapraz bağlantılar: Koalisyon Kurma / Mobbing, bu kalıbın açıkça olmadığı grup durumu, iki yazının paylaştığı sınır; Sosyal Baltalama, yalnız aktörün günlük araç seti; Herkesin Önünde Küçük Düşürme (Toplantılarda), görünür düzeltme töreni; Korku Kültürü, tanıkların neden tanık kalmaya devam ettiği; Olayı Anında Belgele, bir koalisyon vakasının aksi halde sağlayacağı eksik tanıkların yerini tutan savunma.

Kaynaklar:

• PubMed, Leymann, H. (1990). “Mobbing and Psychological Terror at Workplaces.” Violence and Victims, 5, 119–126., Leymann’ın kendi temel tanımı; birden fazla saldırgan gerektirmiyor.
• Workplace Bullying Institute, 2021 U.S. Workplace Bullying Survey (full report), yüzde 72 tek-görünür-saldırgan verisi ve WBI’ın birey-grup ayrımına dair kendi çerçevelemesi.
• Kenneth Westhues, “Ten Choices in the Study of Workplace Mobbing or Bullying” (2006), zorbalık ile mobbing arasındaki karakter-durum ayrımı.
• Wikipedia, “Workplace bullying,” citing Tehrani (2004) and Matthiesen & Einarsen (2004) on PTSD prevalence among bullying targets, yukarıda belirtilen yüzde 44-77 TSSB aralığı.
• Wikipedia, “Friedrich Glasl’s model of conflict escalation”, dokuz aşamalı modelin gerçek aşama adları; tasarım gereği ikili ve grup gerektirmiyor.
• PMC, Scheppa-Lahyani & Zapf (2023), “Are you threatening me? Development and validation of the Conflict Escalation Questionnaire,” Frontiers in Psychology, Dieter Zapf’ın da yazarları arasında olduğu bu makale, Zapf ve Gross’un (2001) zorbalığı Glasl’ın altıncı ve yedinci aşamaları arasına yerleştiren orijinal konumlandırmasını doğruluyor.

Etiket notu: Yerleşik araştırma kavramı. Ana akım literatürde “mobbing” ve “zorbalık” genellikle birbirine yakın anlamlarda kullanılıyor (Einarsen ve ark. 2002 ikisini birlikte tanımlıyor), ve burada anlatılan birey-grup ayrımı, sitenin kendi türettiği bir şey değil, belgelenmiş bir uygulayıcı uzlaşısı (Leymann; Workplace Bullying Institute; Westhues).